شهر گلپایگان مرکز بخش مرکزی شهرستان گلپایگان است.گلپایگان، یکی از شهرستانهای استان اصفهان میباشد که از شمال به شهرستان محلات و خمین، از جنوب به شهرستان خوانسار، از شرق به میمه و از غرب به شهرستان الیگودرز محدود میباشد. این شهربراساس سرشماری سال 1385 دارای 48987 نفر جمعیت می باشدواز شهرهای بزرگ استان اصفهان به حساب می آید.رودخانه قمرود از میان شهر عبور می کند که سد بزرگ کوچری بر روی آن به بهره برداری خواهد رسید. مردم این شهر هم در بخش کشاورزی و هم دربخش صنعت مشغول به کار هستند. ازکارخانه های مهم این شهر میتوان به سایپا(ساخت قطعات)-دیار خودرو- بهران محور-وهمچنین کارخانه بزرگ مواد لبنی پگاه گلپایگان اشاره کرد. گلپایگان شهری بسیار کهن است وپژوهشگران قدمت آن را تا 7000 سال نیز تخمین زده اند.از آثار مشهور باستانی این شهر می توان به : مسجد جامع 900 ساله- ارگ تاریخی گوگد- مناره دوران سلجوقی- و آرامگاه هفده تن اشاره کرد.
بر اساس آنچه که از متون تاریخی مانند نزهت القلوب نوشته حمد ا... مستوفی بر میآید: گلپایگان ۵۲۲۵ سال بعد از هبوط آدم توسط همای چهر آزاد، دختر بهمن کیانی (بهمن دراز دست) پور اسفندیار رویین تن، که به تخت پادشاهی جلوس کرده بود ساخته شد و از ابتدا این شهر را به نام خود چهرآزادگان و یا گلبادگان نامید.(حمدالله مستوفی، ۱۳۶۶، ص۷۵) بر اساس شواهد باستان شناسی و بررسیها انجام گرفته بر روی سنگ نبشتههای تاریخی، سابقه سکونت انسان اولیه در دشت گلپایگان به حدود هفت هزار سال قبل میرسد ولی شروع مدنیت را میبایست هم زمان با اواسط حکومت سلسله هخامنشی دانست که کاربری این شهر به عنوان یک پادگان بزرگ تغییر یافت و حتی گروهی را اعتقاد بر این است نام اولیه این شهر گردپاذگان بودهاست.(برهان قاطع، ۱۳۶۱، ذیل گلپایگان)، گروهی دیگر نام اصلی آن را گَرپادگان به معنی کوهپایه میدانند. «گَر» در زبان پارسی میانه به معنای کوهاست. (گریوه و گریبان هم از همین ریشه هستند).
به هرحال پس از حمله اعراب مسلمان گروهی از آنان در اطراف این شهر ساکن شده و نام آنرا معرب گردانیده، جرفادقان نامیدند. در دوران بعد از اسلام علی الخصوص در دوران عباسیان گلپایگان از مناطق معتبر و آباد کشور بودهاست، ولی اوج شکوفایی و آبادانی آن در زمان حکومت سلجوقیان به خصوص محمد بن ملکشاه سلجوقی بوده که آثار و ابنیه زیادی از جمله مناره و بازار و مسجد جامع را از خود باقی گذاشتهاست.
از آن پس به دنبال آشوبهای اسماعیلیه و فتنه مغول و یورشهای تیمور این شهر از اعتبار و رونق ساقط گشت و تنها در زمان اوزون حسن بود که مجدداً نامی از آن بر سر راه تجاری همدان به اصفهان به میان میآید.آخرین دوران طلایی آن که آثار و ابنیه تاریخی موجود، مبین رونق شهر در آنزمان میباشد، مقارن با دوران حکومت شاه عباس کبیر و امارت امامقلی خان سردار بزرگ صفوی در گلپایگان میباشد.
با شروع فتنه افغان گلپایگان که مقر فرماندهی علیمردان خان بختیاری و محل تجمع نیروهای کمکی به اصفهان بود به شدت از طرف محمود افغان مورد انتقام جویی واقع گشت و نه تنها اکثر اهالی آن از دم تیغ گذشتند بلکه اغلب آثار و ابنیه و تاسیسات کشاورزی و قنوات آن هم تخریب گشت و دیگر هرگز این شهر به اعتباری که در گذشته داشت، دست نیافت. شهری که بنا به گفته ظل السلطان زمانی از حدود ۲۰۰ الی ۳۰۰ هزار نفر جمعیت برخوردار بود، هرچند که به این اظهار نظر باید با دیده تردید نگریست، در زمان حکمرانی ظل السلطان به زحمت حدود ۱۵ هزار نفر جمعیت ساکن را در خود جای داده بود ونمای شهر به ویرانهای بزرگ میماند. (اشراقی، ۱۳۸۳، ص۱۵۷ به نقل از تاریخ مسعودی نوشته ظل السلطان)
نام قدیم این شهر ورتپاتکان به معنی شهر یا سرزمین ورتپات یکی از نام های ایران بوده است.
مسجد جامع این مسجد از قدیمی ترین مساجد جهان است که ساخت آن را به قرن پنجم نسبت داده اند.
مقبره هفده تن از دیگر جاذبه های تاریخی این شهرستان و از بناهای بازمانده عهد صفویه است.
این مقبره بقعه ای است زیبا به صورت هشت گوش که کتیبه موجود در قسمت شرقی آن به فرمان الله وردی خان سردار شاه عباس و معمار و سازنده ۳۳پل ساخته و یا تجدید بنا شده است.
منار گلپایگان از دیگر بناهای این شهرستان در دوران سلجوقی است ، از این منار به عنوان تنها فانوس صحرایی جهان یاد می شود که راهنمای کاروان های جاده ابریشم بوده است.
ارگ تاریخی گوگد به عنوان دومین بنای بزرگ خشت و گل ایران و یکی از جذاب ترین بناهای تاریخی کشور است
گلپايگان يكي از شهرستان هاي استان اصفهان است كه كوهستان هاي آن را مراتع سرسبز و ييلاقي تشکيل مي دهند و همراه با رودخانه ها ي منطقه؛ چشم انداز طبيعي زيبايي به وجود مي آورند. پيشينه تاريخي و کهن شهرستان گلپايگان، سبب وجود مساجد قديمي و مراکز عبادي اسلامي در اين شهرستان شده که علاوه بر تقدس و قدمت طولاني آن ها معماري خاص نيز از ويژگي هاي اين مکان ها است. مردم اين منطقه به كشاورزي و دام داري اشتغال دارند و برخي از انواع صنايع نيز در اين منطقه ديده مي شود.
مکان هاي ديدني و تاريخي
كوهستان هاي گلپايگان را مراتع سرسبز و ييلاقي تشکيل مي دهند که همراه با رودخانه ها ي منطقه چشم انداز طبيعي زيبايي به وجود مي آورند. پيشينه تاريخي و کهن شهرستان گلپايگان، سبب وجود مساجد قديمي و مراکز عبادي اسلامي در اين شهرستان شده که علاوه بر تقدس و قدمت طولاني آن ها معماري خاص نيز از ويژگي هاي اين مکان ها است.
صنايع و معادن
صنايع كارخانه اي شهرستان گلپايگان، كارخانه پنيرسازي، ماشين سازي، توليد پوليكا، توليد دانه طيور، موزاييک سازي، سنگ بري و توليد گچ است. هم چنين با احداث سد سنگي روستاي اختخوان در 1335 زمين هاي زيادي به زير كشت رفت.
کشاورزي و دام داري
كشاورزي در اين شهرستان به گونه سنتي است، ولي درسال هاي اخير تراكتور و خرمن كوب هم به كار گرفته مي شود. فرآورده هاي كشاورزي شهرستان گلپايگان، عبارتند از : گندم، نخود، آفتاب گردان، لوبيا، عدس، ماش، كنجد، سيب زميني، سبزي، چغندر قند، هويج، كدو، بادمجان، فلفل، خربزه، هندوانه، گرمك، طالبي، خيار، انگور، شبدر و يونجه. باغداري نيز در اين ناحيه رونق دارد و گونه هاي گوناگون ميوه مانند سيب، گلابي، گيلاس، گردو، آلبالو، بادام، و … در آن يافت مي شود. هم چنين دام پروري و مرغ داري سنتي و علمي در اين شهرستان رواج داشته و بسياري از مردم اين منطقه به پرورش دام هاي گوسفند، بز، گاو و طيور اشتغال دارند.
مشخصات جغرافيايي
شهر گلپايگان، مركز شهرستان گلپايگان، با پهنه اي حدود 3 هزار و 360 هكتار، در باختر استان اصفهان، در مسير راه خمين – خوانسار، در 33 درجه و 27 دقيقه و 15 ثانيه پهناي شمالي و 50 درجه و 17 دقيقه و 15 ثانيه درازاي خاوري نسبت به نيمروز گرينوبچ و بلندي يك هزار و 830 متر از سطح دريا قرار دارد. اين شهرستان از سوي شمال و باختر به استان مركزي، از خاور به شهرستان برخوار و ميمه و از جنوب به شهرستان خوانسار محدود است. هواي گلپايگان معتدل و خشك بوده و بيش ترين درجه حرارت در تابستان ها 37 درجه سانتي گراد بالاي صفر و كم ترين آن ها در زمستان ها 10 درجه زير صفر است. ميانگين باران ساليانه گلپايگان 300 ميلي متر مي باشد. شهرستان گلپايگان از نواحي نيمه بياباني است و به دليل نزديكي به كوير مركزي، بارندگي آن كم و داراي زمستان هاي سرد و تابستان هاي گرم است. در اثر دگرگوني درجه حرارت بادهادي شديد در روي زمين مي وزد كه گاهي تا چندين روز ادامه دارد.
وجه تسميه و پيشينه تاريخي
گلپايگان از شهرهاي كهن و بخشي از شهرهاي مركزي ايران است، كه پيوسته گاهواره فرهنگ و دانش بوده است. شهر گلپايگان در اصل « ورتپاتکان » به معني شهر يا سرزمين ورتپات بوده که يكي از نام هاي ايران نيز مي باشد. سپس به مرور زمان «وردپاتكان»، «وردپاذكان»، «گردپاذكان»، «گلپادگان» و سرانجام «گلپايگان» شده است. ورد يا وارد، به معني گل سرخ فارسي است و در نتيجه تغييراتي كه از روي قواعد زبان شناختي در آن روي داده، واژه ورد تبديل به « گل » شده است. پات از مصدر پاييدن، به معني نگاهباني كردن است. و « وردپات » گل نگاهدار معني مي دهد. پات پس از مدتي « پاذ» و سرانجام تبديل به « پاي » شده است. واژه « كان » كه سپس « گان » گرديده در آخر نام شهرها و آبادي هاي بسياري چون اردكان، زنگان، ارزنگان و ارزنكان … آمده است. گلپايگاندر اواخر دوران ساساني از جايگاه تاريخي، اجتماعي، فرهنگي، اقتصادي و استراتژيك ويژه اي برخوردار بوده و گردپاذكان نام داشته است. شهر گلپايگان در دهه هاي نخستين سده نخست هجري قمري به دست مسلمانان افتاد و از آن پس در قلمرو امويان، عباسيان، صفاريان، ديلميان، سلجوقيان، خوارزم شاهيان، مظفريان و ايلخانيان مغول قرار داشت. شهر گلپايگان در روزگار فرمانروايي صفويان از مراكز مهم علم و ادب بوده است.
